Zuid-Afrika - Olifanten worden als de intelligentste dieren beschouwd, o.a. omdat vermoed wordt dat ze het beste geheugen hebben. En een leeuw wordt "de koning der dieren" genoemd, ook al is de luipaard eigenlijk de beste jager (jawel: met lidwoord "de" luipaard - vs. "het" jachtluipaard = "de" cheetah). Dat voor de meeste Zuid-Afrikanen een aap het slimste dier is, zal menig Benelux-lezer wellicht een verrassing zijn. Maar dit verhaal bewijst het nogmaals: een baviaan is het slimste dier van de Afrikaanse bush! Bavianen komen in Zuid-Afrika trouwens niet alleen voor in de bekende wildparken zoals het Nationaal Krugerpark, Addo Olifant en Hluhluwe/Imfolozi. In zowat elk park en elk natuurreservaat van Zuid-Afrika zitten er bobbejane (Nederlandse naam Baviaan; Latijnse naam Papio ursinus; Engelse naam Chacma Baboon; Afrikaanse naam Bobbejaan - meervoud Bobbejane). Eigenlijk zie je bavianen zelfs in elke regio, elke provincie van Zuid-Afrika. Enkel uit de steden blijven ze weg. Bavianen zijn wilde dieren én het zijn gevaarlijke dieren. Volwassen bavianen uit de grote wildparken (zoals bv. het Kruger Park) zullen er niet voor terugdeinzen om een luipaard - de grootste vijand van bavianen - te doden als ze vinden dat zijn aanwezigheid hen bedreigt. Gelukkig zijn de bavianen die in de Zuid-Afrikaanse bewoonde wereld leven niet zo agressief. Meestal is er zelfs een redelijke verstandhouding: bavianen weten dat de lokale bevolking hen meestal duldt als ze niet te dicht bij hun huizen komen. Een baviaan verjagen is meestal gemakkelijk: er even achter lopen is vaak voldoende, en als dat niet lukt werkt een dreigende houding met gestrekte arm (alsof je een steen gaat gooien) opvallend goed als afschrikking. Toch is er één uitzondering: als bavianen voedsel ontdekt hebben - of weten waar er lekker eten te vinden is - kan je als toerist beter uit hun buurt blijven. Een heel specifieke regio waar bavianen toeristen opzoeken is de fotogenieke route tussen Kaapstad en Kaappunt / Kaap de Goede Hoop. Het Kaaps Schiereiland dus, Cape Peninsula. Op grote parkings wordt er al gewaarschuwd dat je er geen voedsel (en dan vooral fruit) zichtbaar in de auto mag hebben. En wat je nooit mag doen als je op safari gaat in Zuid-Afrika (of als je elders bavianen tegenkomt) is ze voederen. Het levert misschien mooie beelden op, maar bavianen behoren tot de weinige wilde dieren die auto's en mensen associëren. Eenmaal ze weten dat je eten in de auto hebt, blijven ze in de buurt - en vallen ze na jou ook andere automobilisten lastig. Het gevolg is dat die bavianen als gevaarlijk worden beschouwd, en als ze daarbij heel agressief tegenover mensen worden en relocatie niets uithaalt mogen ze volgens de natuurbewaringswetten van Zuid-Afrika geëuthanaseerd worden.

Onderzoekers in Kaapstad hebben nu ontdekt dat de "Kaapse bobbejane" - de bavianen op de toeristische routes in de Kaap - het geluid van een auto-alarm associëren met "geen toegang tot eten". Dat de bavianen deuren van auto's kunnen openen en dat ze weten dat er meestal wel iets lekkers in te vinden is, was al langer gekend. Maar Theuns Vivian van Natuurbewaring Kaapstad waarschuwt nu voor een nieuwe intelligentie-evolutie bij de bavianen. Volgens hem herkennen bavianen nu de typische "biep biep" van de Zuid-Afrikaanse auto-alarmen en kunnen ze vanop afstand weten van welke auto die biep biep afkomstig was. Ze weten dat die bepaalde auto door de chauffeur slotvast afgesloten werd en ze doen geen poging om die autodeuren te openen. Theuns Vivian, die als ranger voor de Stad Kaapstad werkt, heeft nu alle Zuid-Afrikaanse autoverhuur maatschappijen in Kaapstad gevraagd om toeristen te waarschuwen dat ze op plaatsen waar er veel bavianen zijn best niet stoppen. En als ze toch stoppen moeten ze hun auto zeker op slot doen voor ze een foto nemen van de mooie omgeving, ook al lijkt er op het eerste zicht niemand in de buurt. Parkwachter Vivian heeft via de Stad Kaapstad aan de minister van Verkeer gevraagd om een nieuw verkeersbord te maken zodat ook Zuid-Afrikaanse automobilisten gewaarschuwd worden voor het risico - en locals weten dat ze best niet stoppen. Als een baviaan probeert om "in te breken" in een auto is er immers vaak schade te melden, bv. de zijspiegel die het begeeft onder zijn gewicht, of de ruitenvegers die afgebroken worden uit frustratie, of zware lakschade. De enige waarschuwing die de Stad Kaapstad momenteel mag geven, is een gevaarsteken vergezeld van het woord "baboons". Maar volgens de Zuid-Afrikaanse wegcode mogen die borden niet opgesteld staan nabij de openbare weg - omdat ze dan de aandacht kunnen afleiden. Uit onderzoek blijkt dat bavianen redelijk territoriumgebonden zijn, en dat het vaak dezelfde troepen zijn die voor de overlast zorgen. Op sommige plaatsen rond Kaapstad is het probleem dus veel minder erg dan elders. Wie vanaf 2011 een informatiegids Kaapstad krijgt, zal daar een specifieke waarschuwing in lezen dat de bavianen uit Kaapstad de slimste primaten van heel Afrika zijn die af en toe een handtas uit een auto meegrabben als ze daarin geen ander eten vonden.

Overigens: niet alleen de toerismesector heeft last van bobbejane. Ook de Zuid-Afrikaanse wijnindustrie ziet bavianen liever gaan dan komen, want sedert enkele maanden eten bavianen daar honderden kilo's Kaapse wijndruiven op. En de bobbejane zijn selectief: enkel de Chardonnay druif schijnt hen te interesseren. In één wijndomein in Franschhoek, nl. La Petite Ferme, hebben ze begin 2010 zelfs 40 procent van de oogst van wijnmaker Mark Dendy-Young opgegeten. "Als je niet goed oplet eten ze 2 ton druiven per week op, goed voor 1.500 tot 2.000 flessen Chardonnay, onze beste Kaapse wijn", aldus wijnmaker Mark Dendy-Young. Franschhoek vormt tesamen met Paarl en Stellenbosch de Coastal Region, de grootste Zuid-Afrikaanse wijnroute. La Petite Ferme heeft nu een aantal arbeiders ingezet om de wijngaarden dag en nacht te bewaken en de bavianen met stenen te verjagen, maar de bobbejane hebben duidelijk de smaak te pakken: als Zuid-Afrikaanse wijn verkiezen ze Chardonnay. Gelukkig is het probleem op het eerste zicht lokaal en er is geen enkele kans dat de export van Kaapse wijn uit Zuid-Afrika zou verminderen.

• Cape Peninsula - Baboon Research Unit (Onderzoekseenheid naar bavianen van het Kaaps Schiereiland)
• Baboons online - informatieve website over bavianen
• Blog van Baboon Research Unit - University of Cape Town / Universiteit Kaapstad

25 juli 2010 - www.infozuidafrika.be - www.infozuidafrika.nl