Op 1 december werden er wereldwijd - ook in Zuid-Afrika - acties gevoerd om aandacht te vragen voor de aids-problematiek. Terwijl overal ter wereld het aantal aids-doden en het aantal hiv-besmettingen teruggedrongen wordt, gebeurt in Zuidelijk Afrika al meer dan tien jaar het omgekeerde. De situatie omschrijven als ‘dramatisch' klopt al niet meer: ‘catastrofaal' is een beter woord. De redenen voor de stijging, jaar na jaar, zijn velerlei: onwetendheid bij de bevolking, slechte voorlichtingspolitiek vanwege de regering, totale onderschatting van het probleem vanwege potentiële slachtoffers, geen voorbehoedsmiddelen beschikbaar, weinig aidstesten, slechte verspreiding van aidsremmers, fataal sexueel gedrag, polygamie, moeilijke bereikbaarheid van de rurale gebieden voor hulpverleners, enz.

Toch was er op 1 december heel positief te melden uit Zuid-Afrika. Maar omdat het land rond die periode enkel in het nieuws kwam met de loting voor het Wereldkampioenschap Voetbal hebben we dit nieuws even laten wachten: president Jacob Zuma heeft een nieuw plan aangekondigd om hiv en aids drastisch te bestrijden. Dat is verrassend, want enkele maanden geleden lachte Zuma het probleem nog weg door te zeggen dat een warme douche na een vrijpartij met een hiv-positieve vrouw beschermt tegen aids. Thabo Mbeki, de vorige president, trok zelfs het verband tussen hiv en aids in twijfel en sommige hoge partijfunctionarissen van het regerende ANC (African National Congress) zagen een westers complot achter de vele aids-doden in Afrika. En er was natuurlijk Manto Tshabalala-Msimang, de Zuid-Afrikaans minister van Volksgezondheid van 1999 tot 2008, die meermaals zei dat look, rode bieten en uien aidsremmend werken. Maar goed: er zijn in Zuid-Afrika voldoende medici, verenigingen en vrijwilligers die zich inzetten voor de strijd tegen aids en hiv, en zij zullen er wel voor zorgen dat het nieuwe actieplan van president Zuma uitgevoerd zal worden.

Het plan dat Jacob Zuma op 1 december voorstelde werd eigenlijk voorbereid door Barbara Hogan die in 2008 minister Manto Tshabalala-Msimang van Volksgezondheid verving toen die een levertransplantatie moest ondergaan. Barbara Hogan had de steun van Kgalema Motlanthe toen die in 2008 waarnemend president van Zuid-Afrika werd (na een paleisrevolutie binnen het ANC). Ook Aaron Motsoaledi, de huidige minister van Volksgezondheid, zit op dezelfde lijn als Hogan en Motlanthe. Allen erkennen ze dat aids veroorzaakt wordt door hiv-besmetting en dat de overheid dringend moet ingrijpen. De kans dat Manto Tshabalala-Msimang terugkomt als minister van Volksgezondheid is nihil, want de 69-jarige oud-minister staat opnieuw op de wachtlijst voor een levertransplantatie.

Dit zijn de krachtlijnen van Zuid-Afrika's nieuwe anti-aids en anti-hiv beleid:

• Op advies van de South African National Aids Council worden aidsremmers (ARV's) sneller beschikbaar gesteld van aids-besmette Zuid-Afrikanen. De graad van aidsbesmetting wordt medisch aangeduid volgens de CD4 cellenmeting, en momenteel worden antiretrovirale geneesmiddelen (arv's - aidsremmers) in Zuid-Afrika gegeven aan van personen met een CD4 van 200 of lager. Volgens het nieuwe plan zal dit al gebeuren voor aids-besmette personen met een CD4 van 350 of lager. Volgens de Treatment Action Campaign zal dit de kans op overlijden verminderen en de levenskwaliteit verbeteren. Een normale volwassene heeft een CD4 van 500 tot 1.200; als iemand aids heeft vermindert dit aantal CD4-eenheden langzaam en vergroot stilaan de kans dat gewone infecties dodelijk zijn.
• Aids-patiënten die ook aan tuberculose lijden zullen een gezamenlijke behandeling krijgen en zich niet meer naar twee afzonderlijke medische afdelingen of twee aparte ziekenhuizen moeten begeven. Het aantal aids-patiënten die ook tbc hebben bedraagt in Zuid-Afrika 73% (t.t.z. dit werd vastgesteld bij personen waarvan geweten is dat ze aids hebben).
• HIV-besmette zwangere vrouwen die nog geen aids-symptomen vertonen en een CD4-telling van meer dan 350 hebben zullen dan al met aidsremmers behandeld worden, en anders minstens vanaf hun 14de week. Dit moet het aantal hiv-besmettingen door overdracht van moeder op dochter (via zwangerschap dus) verminderen.
• Er komt een betere waarschuwing naar de bevolking toe. President Jacob Zuma waarschuwde de Zuid-Afrikanen dat een betere behandeling van aids-patiënten niet betekent dat Zuid-Afrikanen nu nonchalanter mogen omgaan met condomen. Zuma was heel duidelijk: "It does not mean that we should be irresponsible in our sexual practices. It does not mean that people do not have to practice safer sex. It does not mean that people should not use condoms consistently and correctly during every sexual encounter." (Het betekent niet dat we voortaan onverantwoord en onbeschermd mogen vrijen: we moeten condooms blijven gebruiken, altijd").

Tegen 1 april 2010 moeten al deze maatregelen in werking treden. Vroeger mag, later niet. Donald Gips, de Amerikaanse ambassadeur in Zuid-Afrika, stelt namens Amerika voor 2010 en 2011 telkens 60 miljoen US-Dollar per jaar ter beschikking van Zuid-Afrika voor de aankoop en de verspreiding van aidsremmers. Dit bedrag komt bovenop de 560 miljoen US-Dollar die Amerika al voorzien heeft voor 2010, als globaal budget voor aids- en hiv-bestrijding in Zuid-Afrika.

SANAC, de South Africa National Aids Council reageert heel positief op de trendbreuk met het verleden. Volgens SANAC-woordvoerder Mark Heywood kunnen hiv en aids enkel overwonnen als elke Zuid-Afrikaan kan bereikt worden, en lijkt de regering nu vastberaden om de strijd tegen aids de hoogste prioriteit te geven. Ook de Treatment Action Campaign is opgelucht: de aangekondigde wijzigingen zijn allemaal medisch verantwoord en ze zullen de mortaliteit aanzienlijk verbeteren, aldus de TAC. Zuid-Afrikanen kunnen zich via de mobiele posten van het HIV Counselling and Testing Centre www.newstart.co.za gemakkelijk en goedkoop laten testen op aids. Bijstand aan hiv-positieven maakt uiteraard deel uit van zo'n mobiele post.

Buiten Zuid-Afrika wordt gevreesd dat de Wereldbeker Voetbal 2010 een negatieve invloed zal hebben op aids en hiv omdat Zuid-Afrika tolerant is tegenover prostitutie. Juridisch dan, want vanwege de NG-Kerk (Nederduits-Gereformeerde Kerk) is het een taboe. De afdeling ‘Sport en Ontspanning' van SANAC (de Zuid-Afrikaanse Nationale Aids-Raad) heeft het aidsprobleem in november besproken met de FIFA (de Internationale Voetbalfederatie) en het Zuid-Afrikaans organisatiecomité van het WK2010, en er werd een actieplan afgesproken waarbij men enerzijds toeristen zal waarschuwen, en anderzijds de lokale bevolking zal aansporen om zich te laten testen. Nogmaals: als men aids snel kan vaststellen zijn de aidsremmers efficiënter. Er wordt een uitgebreide informatiecampagne opgezet en de FIFA heeft toegelaten dat instellingen en vereniginingen die rondom het thema aids werken in de FAN PARKS aanwezig mogen zijn. Die Fifa Fan Parks zijn de voetbalstraten - of zelfs heuse voetbaldorpen rondom de stadions waar de toeschouwers hopelijk uren in rondlopen voor en na elke wedstrijd. Zuid-Afrikanen zullen er aangesproken worden door Ronny Zondi, oud-beroepsvoetballer en lid van Sanac. Dokter Victor Ramathesele, het hoofd van de medische commissie van het lokaal organisatiecomité, gaat met de marketingspecialisten van de FIFA overleggen hoe de hiv- en aidswaarschuwingen het beste gebracht worden. De FIFA heeft trouwens een eigen wereldwijd ‘Football for Hope' programma, dat in Zuid-Afrika actief is via enkele organisaties die jongeren wil bereiken via hun voetbalclub. Eén van die FIFA-partners is Grassroots Soccer, een stichting die ook in Zuid-Afrika actief en o.a. trainers betrekt bij de informatiecampagne. Dokter Robin Petersen, de coördinator van de gesprekken met de FIFA, vat samen: "toen Zuid-Afrika tien jaar geleden zijn kandidatuur stelde voor de Wereldbeker werd de medische wereld onder druk gezet om de hiv- en aidsepidemie te minimaliseren. Maar tijdens de Wereldbeker gaan we het tegenovergestelde doen: we gaan het WK2010 gebruiken om één van de grootste rampen van ons land te bestrijden.

• Football for Hope - FIFA-programma
• Grassroots Soccer Zuid-Afrika
• TAC - Treatment Action Campaign
• SANAC - South African National Aids Council
• www.newstart.co.za - HIV Counselling and Testing Centre
• Wereld Aids Dag (1 december) - infopagina Zuid-Afrikaanse regering
• Ons apart topic 'aids en hiv in Zuid-Afrika'

11 december 2009 - www.infozuidafrika.be - www.infozuidafrika.nl