Zuid-Afrikaanse pendelaars worden al drie weken zwaar op de proef gesteld door een staking bij Transnet, de Zuid-Afrikaanse maatsmaatschappij die het openbaar vervoer regelt. Er werd hier en daar al gestaakt vanaf 10 mei, en sedert 16 mei ligt heel het Zuid-Afrikaans spoornet plat, zowel voor passagiers als cargo, inclusief het treinvervoer in de Zuid-Afrikaanse havens. Vorige donderdag zag het er even naar uit dat er een akkoord was bereikt tussen de directie en de vakbonden bij de Transnet-afdeling PRASA (Passenger Rail Agency of South Africa). De vakbonden eisten aanvankelijk 13% loonsopslag, maar de directie was bereid om een verhoging van 8% toe te staan - 3% meer dan de jaarlijkse inflatie in Zuid-Afrika. De vakbonden bleven bij 13% en de directie bleef bij 8%, en dus riepen de vakbonden een staking uit. Tijdens de onderhandelingen met een sociale bemiddelaar van de CCMA (Commission for Conciliation, Mediation and Arbitration) hebben de leiders van twee grootste vakbonden bij PRASA vorige woensdagnacht ingestemd met een compromisvoorstel van 11%. Het voorstel moest nog wel goedgekeurd worden door de stakers, en bij vakbond Utatu (United Transport & Allied Trade Union) was dat geen probleem. Maar de stakers van Satawu (African Transport and Allied Workers Union) hebben het voorstel van 11% verworpen, op de afdeling van de provincie Limpopo na: ze willen de volle 13% die ze bij het begin van de staking eisten. Ezron Mabanya, voorzitter van Satuwu, wil daarom het compromis dat hij woensdag onderhandeld heeft niet tekenen. Meer zelfs: Mabyana wil de staking voor de 13% uitbreiden tot andere sectoren van de Zuid-Afrikaanse economie, en hij heeft daarom een aanvraag tot solidariteitsstakingen ingediend. Volgens de Zuid-Afrikaanse wetgeving moet een solidariteits-stakingsaanvraag formeel gebeuren en hebben bedrijven waarvan de vakbonden opgeroepen hebben om ‘uit solidariteit' mee te staken dan één week de tijd om de staking via de rechtbank te laten verbieden of beperken.

Bij Transnet werken zo'n 54.000 mensen; 45% van hen zijn aangesloten bij Utatu, de vakbond die akkoord was met de 11%, en 39% is aangesloten bij Satawu dat de staking wil verder zetten. De kans is klein dat de directie van PRASA de treinen vanaf maandag terug zal laten rijden, want kort nadat Satawu op 10 mei begon te staken - Utatu staakte de eerste week niet mee - waren er in heel Zuid-Afrika sabotage-acties. In de provincie KwaZulu-Natal hebben stakers toen zelfs een trein met dieselbrandstof doen ontsporen, en volgens de Transnet directie bedraagt de materiële schade momenteel 28 miljoen Rand (2,9 miljoen Euro). De staking bij Metrorail is het meest voelbaar voor gewone Zuid-Afrikanen - en dan vooral voor de South African citizens met de laagste inkomens, die zich geen auto kunnen permitteren. Eén van de PRASA-afdelingen die plat ligt is namelijk Metrorail, het lokaal netwerk dat pendelaars rond de grote metropolen en de industriesteden van de voorsteden naar hun werk brengt. Vooral in Johannesburg, Kaapstad, Durban, Port Elizabeth en Oos-Londen was de chaos compleet: Metrorail heeft dagelijks 2,9 miljoen Metrorail klanten, en die moesten nu allen een beroep doen op busvervoer en taxi's (de bekende minibus taxi's, vooral Toyota Hi-Ace of de grotere Mercedes Sprinter). Dat gecombineerd netwerk van openbaar vervoer (bussen) en privé-vervoer (taxi's) kan de toestroom uiteraard niet aan. Als de staking maandag verder gaat wordt het voor veel Zuid-Afrikanen weer uren wachten, letterlijk zelfs. Naast pendelaars zijn bovendien ook heel wat scholieren die door de staking getroffen. Zuid-Afrika kent geen schoolplicht (of leerplicht) zoals wij, en het gevolg laat zich raden: het onderwijs in Zuid-Afrika scoort al slecht, en duizenden leerlingen zijn nu al twee weken niet op school geraakt. En binnen drie weken, als het FIFA wk voetbal in Zuid-Afrika begint, hebben de leerlingen al een extra schoolvakantie van één maand omdat alle Zuid-Afrikaanse scholen gesloten zijn tussen 11 juni en 11 juli 2010, resp. de openingswedstrijd en de finale van de wereldbeker voetbal. Het schooljaar in Zuid-Afrika valt samen met het kalenderjaar, met de ‘echte' grote vakantie van midden december tot midden januari.

Intussen begint de Zuid-Afrikaanse treinstaking zware gevolgen te hebben voor de economie van Zuid-Afrika én van de buurlanden:

• In Gaborone, de hoofdstad van buurland Botswana, is er al een week bijna geen brandstof meer. Volgens Mahube Mpugwa, directeur van BP Botswana, wordt zijn land normaal per trein bevoorraad vanuit de Tarlton depot in Johannesburg, maar dat vervoer ligt plat. Tarlton, nabij Johannesburg, is de grootste brandstofdepot in het binnenland van Zuid-Afrika. "Normaal krijgt BP Botswana 24 tankwagens per dag, maar sedert de staking is dat herleid tot 5 per dag", aldus BP-woordvoerder Mpugwa, die nog zei dat hij probeert om brandstof vanuit Mozambique naar Gaborone te krijgen. Avhapfani Tshifularo CEO van SAPIA, de Zuid-Afrikaanse brandstofbedrijven, bevestigt het probleem: "het is probleem is niet dat we bij Tarlton geen brandstof hebben: we hebben er geen personeel om de treinwagons en de tankwagens te vullen". De regering van Botswana kan er niet mee lachen. Ponatshego Kedikilwe, minister van Mineralen, Energie en Water van Botswana heeft zijn landgenoten opgeroepen om zuinig te zijn met benzine. Normaal krijgt Botswana per dag 2,5 miljoen liter, maar momenteel is de toevoer beperkt tot 1,1 miljoen liter.
• Tru-Cape, één van de grootste uitvoerders van Kaaps fruit, zegt dat Zuid-Afrika marktaandeel verliest aan Chili en Argentinië omdat het land zijn goede reputatie als leverancier kwijtgeraakt. Charles Hughes, directeur van Tru-Cape: "Oorsese kopers van Suid-Afrikaanse appels en pere gee nie om of daar 'n staking in Suid-Afrika is of nie: hulle wil vrugte hê". Normaal wordt dat Kaaps fruit met koelcontainers vervoerd, maar omdat ook het vervoer in de Zuid-Afrikaanse havens plat ligt, moet dat nu tijdelijk met bulkvervoer gebeuren. Alle fruit moet dus opnieuw verpakt worden én er moet extra koeling voorzien worden. Sedert vorige woensdag rekent Maersk 150 US Dollar per container aan. Transnet valt onder de bevoegdheid van Barbara Hogan, de Zuid-Afrikaanse minister van Openbare Diensten. Anton Rabe, voorzitter van Citrus Growers South Africa (Vrugte Suid-Afrika) heeft de minister gewaarschuwd dat het monopolie dat Transnet heeft als handling maatschappij in de Zuid-Afrikaanse havens een dubbel gevolg heeft: de sector lijdt een zwaar financieel verlies én verliest op termijn klanten. Anton Rabe (CGA) raadt daarom elke uitvoerder aan om de 150 US Dollar extra kostprijs aan Transnet te faktureren.
• Bij de assemblagefabriek van Toyota Zuid-Afrika in Durban werd de productie de afgelopen week een paar keer onderbroken wegens een tekort aan onderdelen. De fabriek in Durban, waar de modellen Corolla, Fortuner en Hilux gemaakt worden, is zelfs overgeschakeld op luchtvracht om de productie continu te laten. Maar Leo Kok, directeur van Toyota Zuid-Afrika zegt dat dit niet voor herhaling vatbaar is, en dat de fabriek in Durban sluit als Transnet blijft staken. De afgewerkte havens geraken zelfs niet meer tot in de havens vanwaar ze vervoerd moeten worden. Ook Kok (Toyota Zuid-Afrika) waarschuwt voor groot imagoverlies voor Zuid-Afrika als betrouwbare leverancier, zeker nu alle ogen van de wereld op Zuid-Afrika gericht zijn: op 11 juni begint immers het wk 2010, het grootste voetbaltornooi ter wereld dat maar eens om de vier jaar doorgaat.

Bij de vakbondskoepel Cosatu (Congress of South African Trade Unions) blaast men intussen warm en koud. Zwelinzima Vavi, één van de invloedrijkste Zuid-Afrikanen, zegt dat de vakbonden niet zullen toegeven aan wat hij noemt ‘Wereldbeker chantage' bij loonsonderhandelingen. In gekende vakbondstaal zei Vavi: "we gaan onze eisen niet milderen omwille van het FIFA WK. Onze leden zijn de grootste supporters van Bafana Bafana, maar we gaan ons niet laten blackmailen door de bazen en hun mediakanalen die ons recht aantasten om actie te voeren voor loonsopslag en een verhoging van onze koopkracht. "Ze willen dat enkel de arbeiders inleveren, maar armoede en sociale ongelijkheid treft hen het eerste", aldus Cosatu-topman Vavi, die wel zei het ook voor de vakbond nadelig zou zijn als er gestaakt wordt tijdens het WK Voetbal, maar dat de verantwoordelijkheid bij de bedrijven ligt. Professor Steven Friedman, directeur van het Zuid-Afrikaans Centre for the Study of Democracy, vindt staken tijdens de Wereldbeker ‘dom en kortzichtig'. "Staken is de oudste manier van onderhandelen, maar als stakers het WK ontwrichten gaat de publieke opinie zich tegen hen richten op een manier die ze nog niet meegemaakt hebben".

Tijdens het afgelopen weekend waren er alvast twee Zuid-Afrikaanse topsportwedstrijden die hinder hadden van de staking. De finale van de Zuid-Afrikaanse voetbalbeker moest zelfs met een half uur vertraagd worden, van 15u naar 15u30, omdat nog maar de helft van de supporters in Soccer City Johannesburg geraakt was: alle bussen en taxi's zaten vast in het verkeer op de Ring van Johannesburg. De finale werd overigens gewonnen door Wits (Witwatersrand University Johannesburg) dat favoriet AmaZulu met 3-0 versloeg. Het was de eerste grote wedstrijd in het Soccer City Stadium in Johannesburg, en daarom was het de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma zelf die de aftrap gaf. Maar ook bij die andere belangrijke sport in Zuid-Afrika, rugby, was er afgelopen weekend chaos te noteren. De halve finales van het meerlandentornooi 'Supersport14' stonden op het programma, en Die Blou Bulle (The Blue Bulls) moesten uitwijken naar een ander stadion omdat hun eigen rugbytempel Loftus Versveld momenteel klaargemaakt wordt voor het WK voetbal. Die Blou Bulle (the Blue Bulls) kozen voor het Orlando Stadium in Soweto, tot grote vreugde trouwens van de inwoners van Soweto die de blauwe stroom rugbyfans massaal succes toewensten voor hun halve finale tegen de Australische Crusaders. De Zuid-Afrikaanse Bulle wonnen overtuigend met 39-24, maar duizenden supporters waren te laat in het stadion in Soweto aangekomen omdat er chaos was op de twee pick up zones, Nasrec Johannesburg en Centurion Pretoria. Tientallen buschauffeurs wisten niet waar ze moesten zijn omdat de (bijna uitsluitend blanke) rugbysupporters via Computicket een kaartje voor een welbepaalde bus gekocht hadden, en ze op Nasrec en Centurion naar hun specifieke bus zochten. Daarmee is nogmaals bewezen dat het vervoer het grootste probleem tijdens het WK zal worden. Ook bij de recente interland van Bafana Bafana tegen Thailand vorige week (in het Mbombela Stadium in Nelspruit) bleek het drop off plan niet te werken.

• "Wellicht akkoord bij Zuid-Afrikaanse spoorwegstaking" - ons bericht van 19 mei 2010
• "Treinstaking in Zuid-Afrika wordt algemeen" - ons bericht van 16 mei 2010

www.infozuidafrika.be - www.infozuidafrika.nl