Vandaag heeft in Johannesburg de première plaats van Invictus, de nieuwste film van Oscar-winnaar Clint Eastwood. Warner Bros heeft een mooie affiche verzameld, met Morgan Freeman in de rol van Nelson Mandela en Matt Damon als François Pienaar, aanvoerder van het Zuid-Afrikaans rygbyteam 1995. De film heeft het inderdaad over Nelson Mandela en het Wereldkampioenschap Rugby 1995, en dat verklaart meteen de titel Invictus - Latijn voor ‘onoverwinnelijk'. Volgens regisseur Clint Eastwood is het dankzij de steun van Nelson Mandela dat de Springbokken dat tornooi wonnen én ook dat Zuid-Afrika geweldloos veranderde van apartheid en oligarchie (een regerende blanke minderheid) naar een meerpartijen-democratie. Eastwood baseerde zich op het boek "Playing the Enemy: Nelson Mandela and the Game that Changed a Nation" van Jonh Carlin, een Britse sport- en politiek journalist. En inderdaad, Nelson Mandela verraste heel Zuid-Afrika toen hij op 24 juni 1995 in het Ellis Park Stadium in Johannesburg in een groen-goud Springbok t-shirt het veld opkwam en na de finale de Wereldbeker overhandigde aan Springbok-kapitein François Pienaar. En dat is meteen het andere verhaal van deze film: rugby, en dan specifiek het Wereldkampioenschap Rugby 1995 dat Zuid-Afrika in eigen land won door in een uiterst spannende finale de All Blacks (het nationaal team van Nieuw-Zeeland) met 15-12 te verslaan.

De hoofdrol van Invictus is voor Morgan Freeman: hij speelt Madiba (president Nelson Mandela) die, na de afschaffing van de apartheid, droomt van een Rainbow Nation. Die term ‘Regenboog-natie' vergelijkt de vele kleuren van een regenboog met het multiculturele / multiraciale Zuid-Afrika. Matt Demon speelt de rol van François Pienaar die, als rugbykapitein van Die Bokke, tesamen met Mandela poogt het land te verenigen en verzoenen. Matt Demon kreeg hiervoor trouwens een spoedcursus rubgy van Chester Williams, de eerste niet-blanke rugbyspeler van de Springbokken en speler van het winnend 1995-team. De opnames hadden plaats in Kaapstad en in Pretoria, in maart 2009. Andere acteurs van Invictus zijn Scott Eastwood in de rol van Joel Stransky, de speler die met zijn drop goal in de laatste minuut voor de 15-12 zorgde en Zak Feaunati als Jonah Lomu, Nieuw-Zeeland's beste rugbyspeler ooit. We wijken even af van het thema van de film: de All Blacks beginnen elke rugbywedstrijd met de Haku, zonder twijfel de spectaculairste ‘pep-up' van een sportwedstrijd. In het filmpje dat je hier kan zien (youtube, 1 minuut) zie je Jonah Lomu met het nummer 1. In Nieuw-Zeeland is er men er nog altijd van overtuigd dat de All Blacks de finale van 1995 verloren omdat veel spelers ziek waren wegens een niet-toevallige voedselvergiftiging...

Terugkijkend naar 1995 zegt Steven Roos, toenmalig directeur van Rugby Zuid-Afrika dat Nelson Mandela inderdaad door zijn steun voor de Springbokken voor een ommekeer in Zuid-Afrika heeft gezorgd. Rugby is immers een ‘blanke sport', in tegenstelling tot voetbal dat de meest geliefde sport bij zwarte Zuid-Afrikanen is. Steven Roos: "Wij, de blanken, kenden Nelson Mandela enkel als een ANC-leider en voor ons was het African National Congress een terroristenorganisatie. Voor ons zat Mandela gevangen wegens medeplichtigheid aan bomaanslagen en omdat hij leider was van ‘Umkhonto we Sizwe' (‘Speer van de Natie'), de militaire vleugel van het ANC. En opeens zagen we die anti-Afrikaner - dachten we - het veld opkomen met een Springbok T-shirt met nummer 6 op: het rugnummer van onze François Pienaar." Steven Roos bevestigt dat Mandela met dat ene optreden inderdaad veel blanken overtuigd heeft.

Toch is niet iedereen in Zuid-Afrika enthousiast over de film, integendeel zelfs. Aubrey Matshiqi, politiek analist voor het ‘Centre for Policy Studies' zei dat de euforie omtrent de Wereldbeker Rugby 1995 de ongelijkheid in Zuid-Afrika overschaduwde. "Mandela werd het symbool van verzoening (‘reconciliation') in Zuid-Afrika, maar de verzoening zelf kwam er niet. Trouwens, in het Springbokken-team dat de Wereldbeker Rugby 2007 won speelden er nog maar twee zwarten mee". Aubrey Matshiqi vreest dat dezelfde euforie van 1995 zich gaat herhalen bij de Wereldbeker Voetbal 2010: "But beyond that euphoria, you will see very few signs of reconciliation."

Ook Frans Cronjé van het neutrale South African Institute of Race Relations beaamt dit. Het Springbokken-team ziet er vandaag nog even blank uit als in 1994. Is dat een probleem? Ik weet het niet", aldus Cronjé. In de film zie je zwarte schoolkinderen rugby spelen, maar Cronjé vindt dat overdreven: "Rij eens rond in Zuid-Afrika. Zie je in een township rugby-palen staan? Nee. Zie je kinderen in een township met een rugby-bal spelen? Nee. En ze spelen het ook niet als schoolsport: dat is voor zwarten nog altijd voetbal". Cronjé blijft realistisch: "Gedurende de 48 uur voor, tijdens en na de finale was ons land verenigd, maar dat gevoel heb ik nadien niet meer gemerkt. Gelukkig hebben Zuid-Afrikanen er zelf geen probleem mee dat rugby een sport voor blanken is, en voetbal één voor zwarten". Toch heeft die indeling niets met apartheid te maken: het is gewoon historisch gegroeid, sedert de 19de eeuw. De oproep van voormalig president Thabo Mbeki voor meer zwarte spelers in het Springbokteam, desnoods ten koste van overwinningen, zette bij veel blanken kwaad bloed. Rugby-verslaggever Paul Dobson weerlegt de officiële kritiek dat rugby een blanke sport is: "rugby is not a predominantly white sport. It's a sport. En Peter de Villiers, de huidige Springbok-trainer, is trouwens een zwarte". Frans Cronjé van het Zuid-Afrikaans Instituut voor Raciale Betrekkingen gaat niet akkoord met het Hollywood-optimisme van Invictus, maar toch doet hij niet cynisch over Invictus: "er is geleidelijke verbetering en Zuid-Afrika is een stabiel land op ras-vlak, wat merkwaardig is als we naar het verleden kijken. Sport heeft daar ongetwijfeld toe bijgedragen."

Invictus : vanaf vandaag in de Zuid-Afrikaanse bioscopen en vanaf 13 januari 2010 bij ons.

• Bekijk de trailer op Youtube
• Bekijk de fiche van Invictus op Kinepolis
• Homepage van Warner Bros

10 december 2009 - www.infozuidafrika.be - www.infozuidafrika.nl